Państwo a podatki w myśli Kościoła cz. I

Istotą niniejszej pracy jest próba wyłożenia uniwersalnych tez Kościoła Katolickiego dotyczących państwa i podatków. Przedmiotowy artykuł obejmuje krótki przegląd treści Pisma Św., dokonań starożytnych i średniowiecznych filozofów chrześcijańskich oraz ogólne spostrzeżenia obejmujące podatek świątynny oraz dziesięcinę. Dla pełniejszego wyjaśnienia niektórych kwestii konieczne jest zarysowanie szerszego tła dotyczącego, bądź to aspektów religijnych, bądź państwowych w ogólności. W niniejszej pracy przedstawiony zostanie zatem zarys katolickiej teologii politycznej – dziedziny zajmującej się relacjami między obszarem religii i polityki oraz Kościoła i państwa[1]. Dodatkową motywacją autorów jest postępująca relegacja nauk Kościoła w życiu społecznym, politycznym czy akademickim dotycząca przedstawionych dziedzin[2].

Zasadnicze przesłanie nauki Chrystusa stanowi eschatologia chrześcijańska.  Zbawienie pozostaje zatem kluczową kwestią dla każdego chrześcijanina, a metodą jego osiągnięcia jest, obok zawierzenia Opatrzności, stosowanie kanonu wartości, którego fundament stanowią Stary Testament oraz Nowy Testament. Wprawdzie, uznaje się, iż Chrystus nie sformułował konkretnej koncepcji państwa[3], niemniej podkreślić należy, iż Jego nauki w zestawieniu z pismami starotestamentowymi stanowią nieocenione źródło uniwersalnych zasad dotyczących państwowości oraz moralności władzy[4]. Podkreślenia wymaga także fakt aprobaty dla starożytnej filozofii niechrześcijańskiej. Wprawdzie, teologia stała się naczelną dziedziną myśli, lecz filozofia pogańska nie została odrzucona. Świadectwo objawienia nie zakazuje bowiem używania rozumu lub wiedzy. Jednakże, uwypuklić należy rolę służebną myśli pogańskiej względem chrześcijańskiej wiary. Idee starożytnych stanowią dopełnienie wiary umożliwiając jej głębsze zrozumienie oraz otwierają drogę ku dziełu nawrócenia[5]. Odnajdujemy zatem punkt styczny między filozofią[6] a religią. Powyższe stanowisko zachowuje walor aktualności, bowiem św. Jan Paweł II w encyklice Fides et Ratio podkreślił związek nauki i wiary nakazując poszukiwanie filozofii, która odpowiadałaby na pytania fundamentalne, a zatem musiałaby pozostawać w zgodzie z porządkiem Objawienia[7]. Stanowisko Papieża agreguje zatem aksjomat, iż prawda o rzeczywistości nie może przeczyć Prawdzie Objawionej. Dodatkowo, na kartach papieskiej encykliki, ponownie przedstawiony został pogląd św. Tomasza z Akwinu, iż nauka i religia nie pozostają w sprzeczności[8].

Jednostka – Społeczność – Państwo

Koncentrując się na temacie niniejszej pracy w pierwszej kolejności odpowiedzieć należy na pytanie o powody zorganizowania zbiorowości w formę wspólnoty politycznej. Odpowiedź na owo pytanie jest pożądana, bowiem podatki powiązane są z funkcjonowaniem społeczności. Aktualność zachowuje zatem spostrzeżenie florenckiego myśliciela F. Guicciardiniego, iż ukształtowanie dziedziny danin uzależnione jest od wizji państwa[9]. Treść Biblii wskazuje, iż rzeczywistość ma swe źródło w Bogu[10]. Św. Paweł głosił, iż uszanować należy zastany porządek rzeczy, bowiem, w ogólności, sprzeciw względem państwa byłby oporem wobec Boga. Z drugiej strony, zaznaczał, iż zadaniem władzy jest troska o moralność poddanych wiodąca ich ku zbawieniu[11]. Abstrahując od pozostałej treści Biblii, wyprowadzić można wniosek, iż władza także objęta jest nakazem stosowania chrześcijańskiej aksjologii, bowiem najpełniejsza realizacja powyższego postulatu może dokonywać się gdy przystają do siebie wartości istotne dla rządzących i rządzonych. Pogląd św. Pawła dotyczy także poszanowania hierarchii w społeczeństwie[12]. Z kolei, Laktancjusz, przytaczał za Arystotelesem, iż człowiek ze swej natury jest istotą społeczną, stąd pociąg jednostek do formowania ciał zorganizowanych[13]. Obserwacja Arystotelesa dotyczyła natury, a zatem porządku danego przez Boga. Stąd sformułować można tezę, iż funkcjonowanie społeczności w zorganizowanych ramach także należy do stanu naturalnego. Podobny osąd stawiał Orygenes uznając, iż prawo natury to normy mające swe źródło w Bogu[14]. Św. Paweł, przyjmując dalsze rozważania nad zadaniami państwa, wskazywał kolejne pozytywne  jego aspekty objawiające się w piętnowaniu przestępczości oraz gwarancji podstawowych praw[15]. Św. Ireneusz wzbogacił ową myśl podnosząc argument, iż człowiek, skażony grzechem pierworodnym, zdolny jest czynić bliźniemu zło. Wspomnieć także należy, iż obaj myśliciele nie afirmowali udziału chrześcijan w strukturach władzy[16]. Jakkolwiek, uznać należy, iż państwowość ogólnie hamująca ludzką niegodziwość, przyczyniać się będzie do krzewienia wiary i nauki Kościoła oraz poskramiania wrogów zewnętrznych[17].

Subsumując powyższe, podnieść należy, iż państwo ustanowione jest bądź bezpośrednio wolą Boga, bądź jest wnioskiem z prawa natury. Zaznaczyć należy, iż teza ta stanowi opozycję do nurtów oświeceniowych opartych na kontraktualiźmie[18]. Dodatkowo, w myśli pierwszych chrześcijan, ujawnione zostały podwaliny dla odróżnienia prawa boskiego od prawa naturalnego oraz prawa stanowionego. Było to niewątpliwą inspiracją dla św. Augustyna, który zasadniczo usystematyzował ów podział[19]. W zarysie przedstawione zostało także podstawowe zadanie państwa jakim jest zapewnienie pokoju społecznego. Zaznaczyć należy, iż problematyka zadań państwa ma kluczowe znaczenie dla kształtowania dziedziny danin publicznym, bowiem zakres prerogatyw władzy w bezpośredni sposób rzutować będzie na obciążenia nakładane na społeczność. Wyrazem powyższego może być rozbudowany katalog praw socjalnych unormowany we współczesnej Konstytucji RP[20]. Dalszymi kwestiami wymagającymi zwięzłego przedstawienia są poglądy dotyczące społeczeństwa oraz prawa własności, które także wpływać będą na kształt systemu fiskalnego.

Tomasz Sasiak i Eryk Szczepański

Pierowodruk: T. Sasiak, E. Szczepański, Państwo a podatki w myśli Kościoła od starożytności do wieków średnich – wybrane zagadnienia [w:] Z dziejów historii podatków, red. K. Banaś, R. Stasiak, Łódź 2017, s. 137 – 146.

 

[1] J. Bartyzel, Encyklopedia polityczna, tom I, Radom 2007, s. 399, hasło teologia polityczna – autor J. Bartyzel

[2] J. Bartyzel, Wspólne źródła liberalizmu i totalitarnej demokracji,  http://www.legitymizm.org/wspolne-zrodla

[3] L. Dubel, Historia doktryn politycznych i prawnych do schyłku XX wieku, Warszawa 2007, s. 89.

[4] J. Justyński, Historia doktryn polityczno-prawnych, Toruń 2009, s. 111.

[5] E. L. Fortin, Św. Augustyn [w:] L. Strauss, J. Corpsey, Historia filozofii politycznej, Warszawa 2010, s. 182 – 183.

[6] Szerzej: nauką.

[7]Jan Paweł II, Encyklika Fides et Ratio, Watykan 1998, pkt. 2,4,5,6..

[8] Z. Wendland, Historia filozofii. Od szkoły jońskiej do końca XX wieku, Warszawa 2003, s. 299. Co zostało także potwierdzone w treści encykliki Leona XIII Aeterni Patris, 1879, ust 29.

[9] N. Gajl, Teorie podatkowe w świecie, Warszawa 1992, s. 27.

[10] Rdz 1, 1; J 1, 1 – 2.

[11] J. Justyński, Historia doktryn polityczno-prawnych, Toruń 2009, s. 112 – 113.

[12] Ibidem.

[13] Ibidem, s. 114.

[14] L. Dubel, Historia doktryn politycznych i prawnych do schyłku XX wieku, Warszawa 2007, s. 91.

[15] A. Sylwestrzak, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 2013, s. 91.

[16] J. Justyński, Historia doktryn polityczno-prawnych, Toruń 2009, s. 116.

[17] A. Sylwestrzak, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 2013, s. 91.

[18] Por. Z. Rau, M. Chmieliński, Wprowadzenie [w:] Umowa społeczna i jej krytycy w myśli politycznej i prawnej, pod red. Z. Rau, M. Chmieliński, Warszawa 2010, s. 7.

[19] J. Justyński, Historia doktryn polityczno-prawnych, Toruń 2009, s. 125.

[20]Art. 65 – 76, Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r.,  Dz. U. 1997 nr 78 poz. 483.

 

 

Please follow and like us: