Państwo a podatki w myśli Kościoła cz. V (ostatnia)

Dziesięcina

Jednakowoż, podatek świątynny nie był jedynym obciążeniem nałożonym na Izraelitów. Doniosłe znaczenie posiadała również dziesięcina. W ogólności polegała ona na rokrocznym przekazywaniu dziesiątej części dochodów, najczęściej w naturze, na rzecz zwierzchności świeckiej lub duchowej. Pierwsze wzmianki o tej daninie pochodzą z czasów Starożytnego Egiptu, Grecji, Rzymu i Izraela[1]. W najdawniejszej tradycji judaistycznej była to donacja o charakterze dobrowolnym i stricte sakralnym. Wedle Księgi Rodzaju jako pierwszy poświadczył ją Abraham Melchizedekowi, królowi-kapłanowi nad miastem Salem, a stało się to po zwycięstwie nad królami Mezopotamii. Co warto zaznaczyć, w pierwotnej wersji darowana była przez wodza z łupów wojennych i to w sposób jednorazowy[2]. W okresie późniejszym zyskała charakter obowiązkowy, zaś zobowiązany był do niej ogół społeczności w rocznych oraz trzyletnich (ta przeznaczana była dla pomocników kapłanów oraz ubogich) odstępach czasu[3]. Obok dziesięciny przeznaczonej dla podtrzymania kultu w Księdze Samuela znajdujemy świadectwo o dziesięcinie królewskiej, która nałożona miała być przez króla Izraela ustanowionego wbrew woli Pana[4]. Oznaczało to, iż bunt ludu przeciwko boskim nakazom poskutkuje przejściem w władzy w ręce tyrana, który pozbawi Izraelitów wolności oraz nastawać będzie na ich majątki. Dalsza wzmianka o dziesięcinie znajduje się w Ewangelii wg św. Mateusza, gdzie Jezus Chrystus pouczał faryzeuszy spełniających dziesięcinę, a zapominających o obowiązkach moralnych wobec Boga i bliźnich[5]. Dodatkowo obok danin związanych z obrządkiem religijnym (podatek świątynny i dziesięcina) konieczne było uiszczanie świadczeń na rzecz dworów panujących[6]. Dla pierwszych chrześcijan dziesięcina była dobrowolna, dopiero z czasem przybrała formę zinstytucjonalizowaną. Od VI w. nadano jej charakter przymusowy oraz penalizowano uchylanie się od niej. Odstępstwo od obowiązku jej świadczenia karane było zarówno w porządku świeckim, jak i konstytucji Kościoła. Co warte podkreślenia, przedmiotem dziesięciny był dochód w skali roku pochodzący z ogół dóbr materialnych. Krąg podmiotowy zakreślony był bardzo szeroko ponieważ dotyczył wszystkich wiernych. Beneficjentem dziesięciny w sposób naturalny był stan duchowny. Pobierana była przez biskupów-kolektorów, a przeznaczana na utrzymanie biskupa, duchowieństwa, wspomaganie ubogich oraz konserwację kościołów. Jeśli zaś chodzi o sposób płatności to podstawowe znaczenie miał podział na dziesięcinę rzeczową oraz osobistą. W ramach pierwszej z czasem pojawiła się płatność w formie pieniężnej, natomiast druga zanikła. Funkcjonowały także różne stawki dziesięciny: od 1/10 aż do 1/50 części. Praktyka uiszczania dziesięciny ustała na przełomie wieków XIX i XX[7].

Zakończenie

Podsumowując, podstawą doktryny katolickiej jest przyjęcie założenia istnienia absolutu będącego źródłem uniwersalnego porządku moralnego górującego nad istotą ludzką. Wnioskiem z powyższego pozostaje zatem istnienie celu moralnego dla jednostki, jakim jest życie w zgodzie i jedności z Bogiem. Kolejną sprawą jest odgórne pochodzenie władzy, objawiające się uznaniem hierarchii władzy w państwie oraz kształcie społeczeństwa. Władza obłożona jest obowiązkiem zachowania subsydiarnych reguł działania. Kluczowe zaś znaczenie do społeczeństwa posiadają idee dobra wspólnego, jedności oraz pokoju społecznego mające skutkować wzrostem duchowym i ekonomicznym ludności. Ujawnia się zatem cel moralny funkcjonowania organizmu państwowego, jakim jest jego służebna rola. Dalszą kwestią odgrywającą istotną rolę jest aprobata wolności oraz prawa własności jako podwaliny indywidualnego bezpieczeństwa oraz rozwoju jednostek, co obwarowane jest nakazem czynienia zeń użytku zgodnego z przeznaczeniem społecznym. Warto zaznaczyć, że wszelkie tezy zawarte w niniejszym referacie potwierdzone i wzbogacone zostały w XIX-sto i XX-wiecznych dokumentach Kościoła, przykładem czego może być pojęcie pomocniczości zreferowane przez Piusa XI w encyklice Quadraqessimo Anno[8]. Ponadto, ugruntowanie zrębów deontologii chrześcijańskiej w europejskich porządkach prawnych posiada istotne znaczenie dla czasów współczesnych. Postulaty chrześcijańskie posiadają bowiem znaczenie uniwersalne i w dalszym ciągu stanowić winny wzorce dla regulacji prawnych. Egzemplifikacją dla powyższego będą niewątpliwie, przyjęte w niniejszej pracy, rozważania dotyczące danin publicznych. W tym kontekście interesującą próbką wydaje się konfrontacja obowiązku moralnego, wynikającego z Katechizmu Kościoła Katolickiego[9], z unormowaniem art. 84 Konstytucji RP obejmującym prawny obowiązek świadczenia na rzecz utrzymania państwa[10]. Innymi słowy, w polskim porządku prawnym zachodzi potwierdzenie i zabezpieczenie normy moralnej. Dalszym przykładem aktualności myśli starożytnych pozostają ogólne rozwiązania dotyczące relacji między pryncypałem a poddanym. Nie sposób także nie pochylić się nad uznaniem dla idei sprawiedliwości w świadectwach dotyczących podatku świątynnego. Ostatnim przykładem pozostaje instytucjonalizacja dziesięciny, której towarzyszyło wprowadzenie represji dokonywanej przez urządzenia świeckie. W ten sposób spenalizowany został w prawie świeckim występek wcześniej jeno o charakterze moralnym.

Tomasz Sasiak i Eryk Szczepański

Pierowodruk: T. Sasiak, E. Szczepański, Państwo a podatki w myśli Kościoła od starożytności do wieków średnich – wybrane zagadnienia [w:] Z dziejów historii podatków, red. K. Banaś, R. Stasiak, Łódź 2017, s. 137 – 146.

[1] Dziesięcina [w:] Słownik historii Kościoła, Lublin 1983, tom IV, kol. 600. [hasło J. Dudziaka]

[2] Rdz 14, 18 – 24: 17 Gdy Abram wracał po zwycięstwie odniesionym nad Kedorlaomerem i królami, którzy z nim byli, wyszedł mu na spotkanie do doliny Szawe, czyli Królewskiej, król Sodomy. 18 Melchizedek zaś, król Szalemu, wyniósł chleb i wino; a [ponieważ] był on kapłanem Boga Najwyższego2, 19 błogosławił Abrama, mówiąc: «Niech będzie błogosławiony Abram przez Boga Najwyższego, Stwórcę nieba i ziemi! 20 Niech będzie błogosławiony Bóg Najwyższy, który w twe ręce wydał twoich wrogów!» Abram dał mu dziesiątą część ze wszystkiego. 21 Król Sodomy rzekł do Abrama: «Oddaj mi tylko ludzi, a mienie weź sobie!» 22 Ale Abram odpowiedział królowi Sodomy: «Przysięgam na Pana, Boga Najwyższego, Stwórcę nieba i ziemi, 23 że ani nitki, ani rzemyka od sandała, ani niczego nie wezmę z tego, co do ciebie należy, żebyś potem nie mówił: „To ja wzbogaciłem Abrama”. 24 Nie żądam niczego poza tym, co poszło na wyżywienie moich ludzi, i oprócz części zdobytego mienia dla tych, którzy mi towarzyszyli – dla Anera, Eszkola i Mamrego; ci niechaj otrzymają część, która im przypada».

[3] Pwt 14, 22 – 29: 22 Złożysz dziesięcinę z plonu wszelkiego nasienia, z tego, co rokrocznie ziemia rodzi. 23 Będziesz spożywał w obliczu Pana, Boga swego – na miejscu, które sobie obierze na mieszkanie dla imienia swojego – dziesięcinę z twego zboża, moszczu i oliwy, pierworodne z bydła i trzody, byś po wszystkie dni nauczył się bać Pana, Boga swego. 24 Jeśli daleka będzie twoja droga, nie zdołasz tego zanieść, ponieważ daleko będzie miejsce, które sobie obierze Pan, Bóg twój, by tam umieścić swe imię – gdy Pan, Bóg twój, będzie ci błogosławił – 25 zamienisz dziesięcinę na srebro, weźmiesz srebro w sakiewce do ręki i pójdziesz na miejsce, które sobie obierze Pan, Bóg twój. 26 Kupisz tam za srebro wszystko, czego pragnie twoja dusza: większe i mniejsze bydło, wino, sycerę, wszystko, czego życzy sobie twoja dusza, i spożyjesz tam w obliczu Pana, Boga swego. Będziesz się cieszył ty i twoja rodzina. 27 Nie opuścisz też lewity, który jest w twoich murach, bo nie ma on działu ani dziedzictwa z tobą. 28 Pod koniec trzech lat odłożysz wszystkie dziesięciny z plonu trzeciego roku i zostawisz w twych bramach. 29 Wtedy przyjdzie lewita, bo nie ma działu ani dziedzictwa z tobą, obcy, sierota i wdowa, którzy są w twoich murach, będą jedli i nasycą się, aby ci błogosławił Pan, Bóg twój, w każdej pracy twej ręki, której się podejmiesz.

[4] 1 Sm, 8, 17 – 18: 17 Nałoży dziesięcinę na trzodę waszą, wy zaś będziecie jego sługami. 18 Będziecie sami narzekali na króla, którego sobie wybierzecie, ale Pan was wtedy nie wysłucha.

[5] Mt 23, 23: 23 Biada wam, uczeni w Piśmie i faryzeusze, obłudnicy! Bo dajecie dziesięcinę z mięty, kopru i kminku8, lecz pomijacie to, co ważniejsze jest w Prawie: sprawiedliwość, miłosierdzie i wiarę. To zaś należało czynić, a tamtego nie opuszczać.

[6]H. Daniel-Rops, Życie w Palestynie w czasach Chrystusa, Warszawa 2001, s. 146 – 149; A. Chouraqui, Czasy biblijne, Warszawa 2012, s. 89 – 91.

[7]Dziesięcina [w:] Słownik historii Kościoła, Lublin 1983, tom IV, kol. 600. [hasło J. Dudziaka]

[8] H. Izdebski, Doktryny polityczno-prawne, Warszawa 2015, s.76.

[9]Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt. 2240.

[10] Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r.,  Dz. U. 1997 nr 78 poz. 483.

Please follow and like us: