Historia i Kultura Łódź Publicystyka

Łódzki futbol przed wojną

21 sierpnia 1921 roku rozpoczęły się finałowe rozgrywki pierwszej edycji mistrzostw Polski w piłce nożnej. Kto został pierwszym mistrzem Polski? Jak radziły sobie łódzkie kluby w 17 przedwojennych sezonach? Które kluby należały do najbardziej utytułowanych? Jaki był późniejszy los przedwojennych gwiazd polskiego futbolu?

W niedzielne sierpniowe popołudnie mistrzostwa Polski zainaugurowano meczem dwóch faworytów do mistrzostwa – Cracovia podejmowała na własnym stadionie lwowską Pogoń. Jak donosiły ówczesne gazety, Publiczności nagromadziło się około 10 000 zaś Ze Lwowa ściągnęło z górą 500 sympatyków goszczącej drużyny (sic!, w 1921r. 500 kibiców Pogoni Lwów zaliczyło wyjazd na mecz ligowy!). Spotkanie zakończyło się zwycięstwem gospodarzy 2-0, którzy zresztą do samego końca rozgrywek nie przegrali już meczu i z imponującym bilansem 7 zwycięstw i 1 remisu oraz 31 bramek zdobytych, przeszli do historii jako pierwsi mistrzowie Polski.

Pierwsze matche footballowe

Były to pierwsze dokończone ogólnopolskie rozgrywki piłkarskie. Zorganizował je Polski Związek Piłki Nożnej, założony w 1919 roku przez delegatów 31 klubów piłkarskich z całej Polski. Co ciekawe, nie jest znana pełna lista klubów-założycieli wskutek zaginięcia kartotek PZPN dokumentujących pierwszy zjazd.

Wcześniej matche footballowe rozgrywano głównie w Galicji, gdzie powstały pierwsze polskie kluby piłkarskie – lwowskie Czarni, Lechia oraz Pogoń. Tam również powstały pierwsze związki piłkarskie – Związek Footballistów Polskich oraz Związek Polski Piłki Nożnej, będący – wraz z założonym w Wielkopolsce Związkiem Polskich Towarzystw Sportowych – zalążkiem PZPN. Bezprecedensowym wydarzeniem były zorganizowane w 1911r. we Lwowie Igrzyska Polskie (z obliczu braku możliwości występu polskiej reprezentacji na Igrzyskach Olimpijskich). Wzięło w nich udział 9 polskich drużyn piłkarskich zaboru austriackego.

Również w Łodzi piłka nożna zyskała duża popularność jeszcze przed odzyskaniem niepodległości. Głównie za sprawą mniejszości niemieckiej powstał łódzki związek piłkarski – Lodzer Fußball Verband, organizujący od 1910 roku rozgrywki o mistrzostwo miasta. Brały w nich udział zespoły o nazwach mówiących dziś niewiele kibicom piłkarskim – Lodzer TV Kraft, SV Sturm Łódź, czy nawet Newcastle Łódź, lecz także kluby, które napisały dłuższy rozdział historii – Touring Club, Union, czy LSTV (Lodzer Sport- und TurnVerein, późniejsze Łódzkie Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne). Brały również w tych rozgrywkach zespoły znane każdemu w Łodzi do dziś – Łódzki Klub Sportowy oraz Towarzystwo Miłośników Rozwoju Fizycznego (TMRF – późniejszy Widzew).

Wojna przerywa rozgrywki

Pierwszym sezonem mistrzostw Polski miał być rok 1920, lecz ze względu na wojnę polsko-bolszewicką, nie zostały przeprowadzone do końca. Wiosną 1921 roku wreszcie udało się przeprowadzić rozgrywki Klasy A w każdym z pięciu regionów (krakowski, lwowski, łódzki, poznański i warszawski), a zwycięzcy mieli od sierpnia do października mierzyć się w turnieju finałowym o tytuł mistrza Polski.

Do łódzkiej Klasy A przystąpiło aż 7 zespołów, najwięcej ze wszystkich okręgów, zaś rozgrywki wygrał Ł.K.S. Zespół z Łodzi zajął jednak ostatnie miejsce w turnieju finałowym, w którym udział wzięły, poza Cracovią i Pogonią, także Polonia Warszawa oraz Warta Poznań.

Ciekawym rokiem dla polskiej piłki był rok 1924, w którym odbywały się Igrzyska Olimpijskie w Paryżu. Na zjeździe PZPN postanowiono o nałożeniu najwyższego priorytetu na występ polskiej reprezentacji na najbardziej wówczas prestiżowym turnieju piłkarskim (pierwsze mistrzostwa świata rozegrano dopiero w 1930r.), szczególnie, że na poprzednich Igrzyskach w Antwerpii polska reprezentacja jeszcze nie mogła być obecna. Z tego powodu przełożono rozgrywki ligowe oraz plany uruchomienia nowych rozgrywek „Puharu Polski” (przed reformą językową z 1936r. pisanego przez samo „h”). Turniej olimpijski zakończył się dla polskiej piłki sukcesem organizacyjnym (udało się zgromadzić środki na wysłanie reprezentacji na turniej), lecz porażką sportową. Nasza reprezentacja odpadła już po pierwszym meczu, przegranym z Węgrami 5-0.

Z biegiem lat rozgrywki Mistrzostw Polski ewoluowały w kierunku zwiększenia liczby okręgów, a co za tym idzie także uczestników turnieju finałowego. Już w 1922 roku finały „urosły” z 5 do 8 zespołów, a w latach 1925-26 liczba zespołów wynosiła 9. Sezon 1927 był pierwszym sezonem Ligi w nowoczesnym formacie rozgrywek „każdy z każdym”. Udział wzięło 14 drużyn, grających między sobą od wiosny do jesieni, bez potrzeby kwalifikacji w rozgrywkach regionalnych. Od tego momentu rozgrywki Klasy A stanowiły drugi poziom rozgrywek, a ich zwycięzcy brali udział w barażach o awans do Ligi. W takiej formie rozgrywki dotrwały wybuchu II wojny światowej.

Klasa A i powstanie Ligi

Pierwsze sezony łódzkiej Klasy A zdominowane zostały przez zespół Ł.K.S., który zwyciężał w ciągu pięciu sezonów czterokrotnie. Jedynie w roku 1926 o jeden punkt wygrał zespół Klub Turystów Łódź. Była to drużyna mniejszości niemieckiej, istniejąca od 1895 roku. W turniejach finałowych łódzkie kluby nie osiągały znaczących sukcesów. Najlepszym wynikiem łódzkiej drużyny w Mistrzostwach Polski był brązowy medal dla Ł.K.S. za zajęcie 2. miejsca w finałowej grupie północnej.

Wraz z powstaniem Ligi, oba najlepsze wówczas łódzkie kluby mogły wziąć udział w nowych rozgrywkach Ligi jako kluby-założyciele. Znacznych sukcesów łódzkie drużyny nie osiągały, Klub Turystów w 1929r. spadł z ligi, za to awans do niej wywalczył zespół Łódzkiego Towarzystwa Sportowo-Gimnastycznego. Pierwszy sezon ŁTSG w ekstraklasie jednak okazał się jedynym – klub założony przez mniejszość niemiecką w Łodzi zajął ostatnie miejsce w sezonie 1930 i już nigdy nie powrócił na najwyższy szczebel rozgrywek aż do rozwiązania w 1945r. Taki sam los podzielił Klub Turystów, który po fuzji z innym niemieckim zespołem – Union, pod nazwą Union-Touring Łódź odzyskał miejsce w elicie, jednak sezon 1939 nie został dokończony – na dodatek łódzki klub zajmował ostatnie miejsce w tabeli z zaledwie 3 punktami.

Najwięcej sezonów w rozgrywkach Ligi z łódzkich klubów ma na koncie Ł.K.S., który grał w tych rozgrywkach nieprzerwanie od inauguracji w 1927 aż do spadku w 1938r. W tym czasie największym osiągnięciem było 4. miejsce w sezonie 1932 ze stratą zaledwie 3 punktów do mistrzowskiej Cracovii.

Czasy przedwojenne nie były bogate w sukcesy Widzewa – najwyższe miejsce zajęte przez TMRF w mistrzostwach Łodzi to 4., a kontynuator jego tradycji, RTS Widzew nie zajmował wysokich miejsc w rozgrywkach łódzkiej Klasy A (drugi poziom rozgrywek, wówczas okręgowy). Głównym powodem była rywalizacja z innym robotniczym klubem WiMa, fabrycznym zespołem Widzewskiej Manufaktury Bawełnianej, który mógł liczyć na ogromne wsparcie i „wyciągać” piłkarzy z innych klubów, głównie z RTS-u. Późniejszy czterokrotny mistrz Polski najlepsze lata miał dopiero przed sobą, na debiut w ekstraklasie musiał poczekać do 1948 roku.

Jak łatwo zauważyć, kluby sportowe odzwierciedlały mieszankę społeczną przedwojennej Łodzi – istniały kluby mniejszości niemieckiej (ŁTSG, Turyści, Union, później Union-Touring – wszystkie w dużej mierze spolonizowane po I wojnie światowej), robotnicze (RTS Widzew, WiMa, Włókniarz czy Rudzki Klub Sportowy), zaś wojskowy WKS wygrał nawet A Klasę w 1930 roku. Istniały także kluby żydowskie – w Łodzi niemal głównie o orientacji syjonistycznej (w odróżnieniu od np. Jutrzenki Kraków, największego Bundowskiego klubu w Polsce): Hakoah, Makabi oraz Bar-Kochba. Były one skupione na integracji ludności żydowskiej i niekiedy nawet statutowo zamknięte dla innych narodowości, nie odnosiły znacznych sukcesów sportowych.

Place do gry

Interesujące historie związane są z placami do gry. Posiadanie własnego boiska było sporym przywilejem i prestiżem. Ł.K.S. swój dzisiejszy stadion zainaugurował w 1924r. na gruntach uzyskanych od miasta z inicjatywy Aleksego Rżewskiego, pierwszego powojennego prezydenta miasta. Przedtem rozgrywał swoje mecze na boisku przy ul. Srebrzyńskiej, podarowanym klubowi przez Towarzystwo Akcyjne I. K. Poznańskiego, jednak zostało zniszczone podczas I wojny światowej. Z kolei dzisiejszy stadion Widzewa w okresie międzywojennym należał do WiMy, zaś piłkarze RTS-u rozgrywali mecze na placu przy ówczesnej ul. Rokicińskiej 28b, przed „domem proletariusza” (dziś ul. Piłsudskiego 127), którego teren po wojnie został przeznaczony pod budowę trzypasmowej alei Armii Czerwonej, dzisiejszej Piłsudskiego.

Dużą sławą obrosło boisko przy ul. Wodnej, gdzie od 1912r. mecze rozgrywały zespoły Turystów, ŁTSG później także Union-Touring, a nawet niekiedy zawodnicy RTS Widzew. Na tym stadionie odbył się pierwszy w historii Łodzi mecz ekstraklasy – Turyści ulegli wówczas Ł.K.S.-owi 0-2. Boisko znajdowało się na terenie dzisiejszego skweru przy skrzyżowaniu ul. Wodnej i Nawrot, gdzie od kilku lat stoi pomnik upamiętniający to wydarzenie.

Lata 30.

Lata 30. przyniosły stabilizację systemu rozgrywek (Liga toczona była w jednakowym kształcie, stopniowo jedynie zmniejszana do 10 drużyn) oraz hegemonię klubów z Krakowa (Cracovia i Garbarnia) oraz Chorzowa – konkretnie dzielnicy Batory, będącej do kwietnia 1939r. osobną miejscowością Hajduki Wielkie (Ruch).

Sezon 1939 Ligi Polskiej nie został nigdy dokończony. Ostatnim przedwojennym liderem polskiej ligi był Ruch Chorzów (już pod „nową” nazwą miasta), najbardziej utytułowany klub przed wojną (5 tytułów mistrzowskich). Tytuł mistrzowski miały na swoim koncie także Pogoń Lwów (4-krotnie), Cracovia (4), Wisła (2), Garbarnia (1) oraz Warta Poznań (1).

Gwiazdy przedwojennej piłki

Co działo się z gwiazdami przedwojennego futbolu w latach powojennych? Józef Kałuża, kapitan Cracovii, najlepszy jej strzelec, mistrz Polski i król strzelców z 1921r., olimpijczyk z Paryża, selekcjoner reprezentacji Polski na IO w Berlinie (1936) oraz MŚ we Francji (1938) zmarł w trakcie II wojny światowej wskutek zapalenia opon mózgowych. Konsekwentnie odmawiał propozycji od Niemców objęcia stanowiska „sportführera” w Generalnym Gubernatorstwie.

Henryk Reyman, kapitan reprezentacji na IO w Paryżu, dwukrotny mistrz Polski i dwukrotny król strzelców w barwach Wisły Kraków, żołnierz. W I wojnie światowej walczył w armii austriackiej na froncie włoskim, następnie przyjęty do Wojska Polskiego w stopniu podporucznika walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Awansowany na porucznika, a następnie majora. W kampanii wrześniowej dowódca I batalionu 37 pułku piechoty z Kutna, ranny w Bitwie nad Bzurą, przez większość wojny musiał się ukrywać z powodu ciążącego na nim niemieckiego wyroku śmierci. Po wojnie brał czynny udział w budowie struktur krajowych i okręgowych ruchu sportowego oraz reaktywacji PZPN. Był ponadto selekcjonerem kadry, którą poprowadził łącznie w 19 meczach.

Jerzy Bułanow, pochodzący z Rosji, skąd uciekł przed rewolucją październikową. Osiadł z rodzicami i braćmi w Warszawie, gdzie nauczył się języka polskiego i poślubił Polkę. W latach 1923-37 grał w barwach Polonii Warszawa, rozegrał także 22 mecze w reprezentacji Polski, w tym 17 jako kapitan. Pod koniec II wojny światowej uciekł przed Armią Czerwoną do Włoch, gdzie wstąpił do Armii Andersa. Resztę życia spędził z rodziną na uchodźctwie w Argentynie

Czterokrotny mistrz Polski z Ruchem, trzyktrotny król strzelców, 21-krotny reprezentant Polski, strzelec 4 bramek w meczu MŚ przeciwko Brazylii w 1938r., Ernest Wilimowski, miał także niemieckie pochodzenie. Wpisany na volkslistę, wyjechał do III Rzeszy, w barwach której wystąpił w 8 meczach podczas wojny. Resztę życia spędził w Karlsruhe, na Górny Śląsk już nie wrócił, pomimo zaproszeń od działaczy Ruchu Chorzów. Zmarł w 1995 roku.

Władysław Król, najlepszy strzelec w historii ŁKS, czterokrotny reprezentant Polski, desygnowany na Igrzyska Olimpijskie w Helsinkach (planowane na 1940r., odwołane), był po wojnie wieloletnim trenerem piłkarzy z al. Unii. Legenda klubu i patron stadionu, zmarł w 1991r., pochowany na Starym Cmentarzu w Łodzi.

Michał Matyas, piłkarz Pogoni Lwów, król strzelców Ligi w 1935r., podstawowy zawodnik reprezentacji Polski na IO w Berlinie w 1936r., po wojnie był trenerem. Największym jego sukcesem był awans z Górnikiem Zabrze do finału Pucharu Zdobywców Pucharów w 1970r. Czyni go to jedynym szkoleniowcem, który poprowadził polski klub w finale europejskich pucharów.

Tadeusz Kuchar – słynna lwowska rodzina Kucharów była bardzo silnie związana z Pogonią, można powiedzieć, że w ogromnej mierze to im Pogoń zawdzięcza swój przedwojenny blask. Spośród siedmiorga rodzeństwa pięcioro związane było z Pogonią, zaś ojciec był przemysłowcem i sponsorem klubu. Tadeusz, urodziny w 1891r. był piłkarzem Pogoni w latach 1906-1916, następnie trenerem i działaczem sportowym. W latach 20. pełnił funkcję selekcjonera polskiej kadry, którą poprowadził w 7 meczach. Był także biegaczem długodystansowym. Zrezygnował z udziału w Igrzyskach Olimpijskich 1912, aby nie musieć reprezentować Austro-Węgier. Współtwórca Polskiego Komitetu Igrzysk Olimpijskich, pierwszy prezes Polskiego Związku Lekkiej Atletyki, a także pierwszy po wojnie prezes PZPN. Z zawodu inżynier, absolwent Politechniki Lwowskiej. Żołnierz armii austro-węgierskiej, organizował we Lwowie 5 baterię artylerii, którą dowodził w obronie miasta w 1918, następnie dowódca różnych grup artylerii w walkach przeciw Ukraińcom o wschodnie granice Polski. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, awansowany do stopnia kapitana. Po wojnie został dyrektorem Głównego Komitetu Kultury Fizycznej (GKKF). Następnie awansowany do stopnia pułkownika. Od roku 1960 do śmierci w 1966 dyrektor departamentu budownictwa sportowego w GKKF. Twórca hali Torwar, hali sportowej w Gliwicach, współtwórca Stadionu X-lecia.

Wacław Kuchar, młodszy brat Tadeusza, największa gwiazda Pogoni, pięciokrotny kapitan reprezentacji Polski. Brał razem z bratem udział w obronie Lwowa oraz w wojnie polsko-bolszewickiej w szeregach 5 Lwowskiego pułku artylerii polowej. W 1920 został awansowany do stopnia porucznika rezerwy artylerii. Piłkarz Pogoni w latach 1912-1936, dla której rozegrał 200 meczów i sięgnął po 4 tytuły mistrzowskie oraz 2 korony króla strzelców. Po wojnie osiadł w Bytomiu, gdzie uczestniczył w zakładaniu Polonii, nawiązującej do tradycji Pogoni (jednakowe barwy, bardzo zbliżony herb). W latach 50. grał także w klubach warszawskich – CWKS (Legii) oraz Kolejarzu (Polonii).

To nie jedyny przypadek, gdy lwowscy sportowcy zakładali po wojnie kluby w „nowych” granicach Polski. Lechię Gdańsk zakładali trzej lwowiacy – Aleksander Krasicki, przed wojną bramkarz Lechii Lwów, a po wojnie Lechii Gdańsk, a ponadto Zygmunt Czyżewski z Czarnych Lwów i Bolesław Żytniak (Pogoń). Do tradycji lwowskich klubów nawiązuje w prostej linii także Pogoń Szczecin, zaś podkarpackie kluby JKS Jarosław oraz Czarni Jasło rozpoczynały istnienie jako filialne zespoły odpowiednio lwowskiej Pogoni i Czarnych.

Choć od czasów przedwojennych minął już prawie cały wiek, pamięć o początkach piłkarstwa jest nadal żywa. Tęsknota za czasami nieskażonymi komuną jest w Polakach bardzo mocna, co widać w żywym kultywowaniu przedwojennej historii, także w jej sportowym aspekcie. Absolutnie unikalną na skalę świata inicjatywą jest Retro Liga, zaś jak grzyby po deszczu powstają inicjatywy kultywujące historię polskich klubów piłkarskich na Kresach – i to nie tylko najsłynniejszej, reaktywowanej Pogoni Lwów, lecz także Czarnych Lwów, czy Lechii Lwów. Historia przedwojennych rozgrywek jest znacznie ciekawsza, niż z dzisiejszej perspektywy mogłoby się wydawać, co mam nadzieję, udało mi się choć w części udowodnić.

Wybrane źródła:
hppn.pl
dzienniklodzki.pl/jak-lks-tworzyl-ekstraklase-i-strzelil-w-niej-pierwszego-gola-to-byly-derby-lodzi/ar/13720462
widzew.com/-/boiska-i-place-czyli-wirtualna-wycieczka-sladem-przedwojennego-widzewa
widzew.com/-/wielokulturowy-tygiel-czyli-przedwojenni-rywale-widzewa
pl.wikipedia.org/wiki/Ekstraklasa_w_pi%C5%82ce_no%C5%BCnej
pl.wikipedia.org/wiki/Okr%C4%99gowe_rozgrywki_w_pi%C5%82ce_no%C5%BCnej_w_okresie_mi%C4%99dzywojennym
https://lechiahistoria.pl/extra-historia/lechia-lwow-bialozielona-siostra/
www.claudionicoletti.eu/tabelle/Euroleagues/POL/poland%201910-20.htm

Źródło zdjęcia: Wikipedia za Dziesięciolecie Polski odrodzonej. Księga pamiątkowa. 1918–1928, Kraków–Warszawa: Ilustrowany Kuryer Codzienny, 1928

Animated Social Media Icons by Acurax Responsive Web Designing Company