Historia i Kultura Publicystyka

Rosja w opałach! – okres Wielkiej Smuty

              Koniec wieku XVI oraz początki wieku XVII na terenach Rosji to okres, który warto przybliżyć, szczególnie ze względu na kryzys z jakim musiało się borykać państwo carów. W niniejszym artykule mam zamiar przybliżyć sytuację społeczno-polityczną państwa moskiewskiego w dobie zakorzenionej w historiografii „Wielkiej Smuty”, w czasie której miała miejsce interwencja wojsk Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Zapraszam do lektury!

              Ostatnie lata XVI wieku w Rosji zdominowane zostały przez panowanie cara Iwana IV, którego błędna polityka w znaczącym stopniu przyczyniła się do upadku sytuacji społeczno-ekonomicznej. Rządy twardej ręki przedostatniego przedstawiciela Rurykowiczów na tronie moskiewskim zwieńczone opriczniną* spowodowały masowy kryzys na wsiach. Według Zbigniewa Wójcika po śmierci Iwana IV w roku 1584 ziemia orna w powiecie moskiewskim w 40% leżała odłogiem, a w innych wotczinach** tereny uprawne były niewykorzystywane w 60%. Państwo, w którym dominował kult wyzysku chłopa na polu oraz występował proces masowego wysiedlania ludności, przestało być potęgą i stało się genialnym celem na podboje.

Brak opisu.
„W czasach smuty” – Siergiej Wasilijewicz Iwanow

              Doszukując się innych przyczyn rozpoczęcia okresu Wielkiej Smuty należy wspomnieć o licznych wojnach z jakimi zmagała się Rosja. Wystarczy przytoczyć kampanię jaką prowadził król Rzeczpospolitej Stefan Batory w latach 1577-1582 zakończoną zwycięstwem wojsk Rzeczpospolitej i podpisaniem rozejmu w Jamie Zapolskim. Państwo moskiewskie atakowane z zewnątrz będące w ciężkiej sytuacji wewnętrznej nie miało innego wyjścia jak czekać na nadciągający kryzys w całym kraju.

              Oficjalne rozpoczęcie okresu Wielkiej Smuty w Rosji rozpoczyna się po śmierci ostatniego z Rurykowiczów na tronie cara Fiodora I syna Iwana IV w 1598 roku. Po nieudolnych rządach Fiodora i kilkumiesięcznym bezkrólewiu carem Rosji został Borys Godunow. Wcześniejszy regent aby zdobyć Czapkę Monomacha*** musiał pozbyć się najmłodszego potomka Iwana IV młodego Dymitra. W roku 1591 młody carewicz przebywający 200 km od Moskwy w Ugliczu zmarł****. Wygaśnięcie rodu Rurykowiczów dodatkowo pogłębiło fatalny stan państwa moskiewskiego, które stało się przedmiotem politycznych zatargów między Rzeczpospolitą i Szwecją. Ciekawą publikacją jaka powstała w dobie Wielkiej Smuty jest dzieło angielskiego dyplomaty Gilesa Fletchera pt. „Of the Russe Common Wealth”, które przepowiadało w państwie carów nieuniknioną wojnę domową oraz interwencję obcego kraju, na którą czekają Rosjanie aby pokrzepić dotychczasowe rządy despotyczne.

              Na początek wieku XVII a dokładniej lata 1601-1603 Rosję dotknęła klęska głodu, która spowodowana była nieurodzajem. Godunow znajdujący się w ciężkiej sytuacji związanej z wcześniej wprowadzonymi reformami rolnymi spotkał się z ogromnymi stratami ludności rosyjskiej sięgające ok. 120 tys. ludzi. Wysoka cena zboża umożliwiała jedynie dostęp do niego dla najbogatszych. Jako car starał się w pewien sposób uciec od śmierci głodowej ludności, jednak nieskutecznie.

              W czasie trwania głodu na scenie politycznej pojawił się rzekomo ocalały syn Iwana IV Dymitr, obecnie wiemy, że był nim mnich Griszka Otriepiew, na potwierdzenie tezy kim dokładnie był Dymitr I Samozwaniec nasuwa się pamiętnik hetmana Stanisława Żółkiewskiego mówiący o Griszce Otriepiewie. Dymitr znalazł duże wsparcie u magnatów Rzeczpospolitej, początkowo u Wiśniowieckich Adama i Konstantego, następnie u wojewody Jerzego Mniszcha. Cudownie ocalały carewicz był świetnym pretekstem do interwencji w państwie carów przez Rzeczpospolitą. Inteligentny Samozwaniec w zamiar za zdobycie tronu moskiewskiego obiecywał Jerzemu Mniszchowi, że poślubi jego córkę Marynę. Nadchodzący rok 1604, w którym młody Dymitr zjawił się w Krakowie, gdzie zyskał poparcie wśród zgromadzonej szlachty. Sam król początkowo sceptycznie podchodzący do całej sprawy zaprosił na audiencję Samozwańca, gdzie obiecał, że poprze Dymitra w jego planie zdobycia tronu moskiewskiego. Otriepiew obiecał, że po odzyskaniu tronu ustąpi część ziemi siewierskiej i smoleńskiej, które dla Rzeczpospolitej byłyby strategicznymi punktami. Król ze względu na opór wśród kanclerza Jana Zamoyskiego i Stanisława Żółkiewskiego jedynie prywatnie popierał działania Dymitra.

Brak opisu.
Dymitr Samozwaniec w stroju koronacyjnym” – Szymon Boguszowicz

              Zjawienie się rzekomo ocalałego carewicza w dobrach rosyjskich spowodowało nagłe zmiany stosunków polsko-rosyjskich. Dymitr poparty przez antygodunowskie koła bojarskie i lud wiejski prowadził walki z wojskami carskimi, z którymi pomimo poważnej klęski w końcu stycznia 1605 roku pod Dobryniczami koło Siewska udało utrzymać się jego wojskom w państwie moskiewskim. Przełomowym momentem była śmierć Borysa Godunowa 23 kwietnia 1605 roku, po której rządy chwilowo objął Fiodor Borysowicz syn Godunowa. Ze względu na przechodzenie dowódców rosyjskich (szczególnie Golicynowie) na stronę Dymitra otworzyły Samozwańcowi drogę do Moskwy. 30 czerwca Dymitr wraz z polską kawalerią wkroczył do Moskwy, gdzie został „rozpoznany” jako prawdziwy Dymitr przez wdowę po Iwanie IV – Marfę. Do uroczystej koronacji Dymitra doszło w soborze Uspienskim 30 lipca 1605 roku.

              Samozwaniec na tronie prowadził hulaszczy tryb życia odbiegający od dotychczasowych obyczajów rosyjskich oraz starał się w pewnym stopniu uniezależniać od wpływów Rzeczpospolitej, dzięki której w dużej mierze udało mu się koronować na cara Rosji. W maju 1606 roku doszło do oficjalnego ślubu Dymitra z Maryną, natomiast już 17 maja o świcie doszło do morderstwa carewicza przez spiskowców opozycji, wśród całego spisku w Moskwie zginęło również około 2 tys. ludności polskiej. Triumf spiskowców zakończył się koronacją na cara Wasyla Szujskiego co nasiliło walkę klasową, szczególnie zbuntowani byli chłopi. Na czele rozruchów chłopskich stanął Iwan Bołotnikow, któremu udało się zebrać dużą ilość ludzi aby przede wszystkim walczyć przeciwko Szujskiemu i całemu bojarstwu. Powstanie Bołotnikowa co ciekawe obejmowało terytorium całej Rosji i było największym buntem chłopskim w XVII i XVIII wieku. Odparte powstanie w czasie oblężenia Moskwy przez stronnictwo Szujskich uratowało ich pozycję na tronie, która została zakończona na rzecz interwencji wojsk Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

              Niestety aby dobrze rozpoznać realia jakie w tym czasie panowały w obszarze Rzeczpospolitej musimy cofnąć się do roku 1605. 3 czerwca umiera główny przedstawiciel stronnictwa Zamoyszczyków Jan Zamoyski. Stronnictwo po śmierci kanclerza sprzeciwiało się absolutystycznym zapędom Zygmunta III. Zamoyszczycy na czele z Mikołajem Zebrzydowskim w latach 1606-1607 dokonali rokoszu. Stronnictwu dworskiemu udało się zakończyć rokosz po wygranej bitwie pod Guzowem. Do całego zamieszania wchodziła dodatkowo wojna prowadzona ze Szwecją. Wcześniejszy triumf hetmana Jana Karola Chodkiewicza w bitwie pod Kircholmem w 1605 roku jedynie potwierdził kunszt polskiego oręża, ponieważ pomimo dość małego budżetu, wojsko wraz z dowódcą było w stanie wygrywać walki z liczniejszym przeciwnikiem. Ciekawym aspektem w relacji między carem Szujskim a Zygmuntem III należy zwrócić uwagę, że obydwaj władcy mieli wiele przeszkód dotyczących sytuacji wewnętrznej w kraju. Zygmunt III zmagał się z wojnami ze Szwecją i rokoszem. Z drugiej strony w państwie Wasyla Szujskiego wybuchło powstanie Bołotnikowa oraz pojawił się kolejny rzekomo ocalały Dymitr II Samozwaniec nazywany Łotrem Tuszyńskim.

Brak opisu.
„Portret Zygmunta III Wazy” (w tle oblegany Smoleńsk) – Szymon Boguszowicz

              Doszukując się bezpośredniej przyczyny interwencji Zygmunta III w Rosji trzeba zwrócić uwagę na traktat sojuszniczy zawarty w Wyborgu między Szwecją a Rosją. Traktat zawarty 10 marca 1609 roku był sprzeczny z zapisami wcześniejszego rozejmu z Rzeczpospolitą. Wasyl Szujski wraz z Karolem IX Sudermańskim królem szwedzkim mieli prowadzić wspólną politykę wobec Rzeczpospolitej. Na mocy traktatu korpusy szwedzkie połączyły się z wojskami rosyjskimi.

              Wyprawa na Rosję zainicjowana przez Zygmunta III za swój główny cel miała zdobycie twierdzy smoleńskiej, która stanowiła ważny punkt na tzw. „wrotach smoleńskich”. Do oblężenia Smoleńska doszło 29 września 1609 roku. Twierdza z wojskami Michaiła Szeina pomimo silnego naporu wojsk Rzeczpospolitej nie dała początkowo za wygraną. Pod koniec stycznia broniący się Rosjanie wspomagani przez wojska szwedzkie podjęli próbę rokowań z Rzeczpospolitą. Oferowali koronę carską młodemu królewiczowi Władysławowi (późniejszemu królowi Rzeczpospolitej) pod warunkiem, że ten przejdzie na prawosławie. Po dwutygodniowych pertraktacjach bojarzy rosyjscy byli skłonni podpisać porozumienie jednak król Zygmunt III Waza był zdania przeciwnego. Często zarzucane jest Zygmuntowi III, że miał okazję kontrolować całą Rosją jednak należy spojrzeć na sytuację jaka panowała wtedy wśród ludności, która byłaby w stanie zbuntować się przeciwko nieletniemu Władysławowi. Mam wrażenie, że trzeźwy umysł Zygmunta III, który na przykładzie młodego Dymitra I nauczył się, że obsadzenie własnego syna na tronie rosyjskim jest bardzo ryzykowne i źle mogłoby skończyć się dla dobra Rzeczpospolitej.

             W czasie przeciągającej się obrony smoleńskiej 6 czerwca 1610 roku dotarła wieść do Smoleńska, że wojska Dymitra Szujskiego koncentrują się w okolicach Kaługi. Tego samego dnia hetman Stanisław Żółkiewski bezzwłocznie ruszył wraz z około 2 tys. wojskiem na rozprawienie się z wojskami rosyjsko-szwedzkimi. Do spektakularnego zwycięstwa zmieniającego rozkład sił doszło 4 lipca 1610 roku pod Kłuszynem, gdzie przede wszystkim do zwycięstwa przyłożyła się husaria Rzeczpospolitej. Żółkiewski po zwycięstwie, które umożliwiło bezpośredni wjazd do Moskwy zaczął wbrew poleceniom króla prowadzić pertraktacje z bojarami rosyjskimi***** Pomimo zdobytej stolicy twierdza smoleńska skapitulowała dopiero 13 czerwca 1611 roku, do zdobycia Smoleńska przede wszystkim przyczynił się Zygmunt III ze względu na dużą chęć zdobycia twierdzy.

              Reasumując działania dokonane przez Rzeczpospolitą prowadzone były pod okiem bardzo trzeźwo myślącego króla, który poprzez analizę i znajomość sytuacji jaka działa się w Rosji rozpoczął działania. Głównym celem jakim było zdobycie Smoleńska udało się pomimo długotrwałego oblężenia. Zdarzenia jakie potoczyły się po zwycięstwie pod Kłuszynem i wejście wojsk Rzeczpospolitej do Moskwy były początkowo nieplanowane. Pobyt Polaków w Moskwie zakończony 7 listopada 1612 roku z powodu buntu ludności rosyjskiej doprowadził w następnym roku do koronacji syna metropolity filareta – Michała Romanowa. Rok 1613 kończy tzw. okres Wielkiej Smuty w historii Rosji, jednak warto dodać jakie korzyści przyniosła Rzeczpospolitej wyprawa na Smoleńsk. Dzięki Interwencji Rzeczpospolitej w roku 1618 doszło do rozejmu w Dywilinie, który zakończył wojnę moskiewską. Po podpisaniu traktatu Rzeczpospolita odzyskała ziemię smoleńską oraz ziemię czernichowską i siewierską a terytorium ówczesnej Rzeczpospolitej wynosił rekordowy obszar 1 000 000 km².

Brak opisu.
„Bitwa pod Kłuszynem” (fragment) – Szymon Boguszowicz

Kajetan Goss

Opricznina* – określenie okresu w historii Rosji (1565–1572) i jednocześnie polityki zastosowanej w tym czasie przez cara Iwana IV Groźnego. Słowo pochodzi od słowa rosyjskiego opricz – oprócz, osobno. Głównym celem opriczniny było zdławienie wszelkiej opozycji wewnętrznej i umocnienie władzy carskiej. Polegała ona na wydzieleniu znacznej części państwa moskiewskiego spod władzy bojarów (pozostała im reszta zwana ziemszczyną) i poddaniu jej bezpośredniej władzy cara i terrorowi jego gwardzistów zwanych opricznikami.

Wotczina** – dziedziczna wielka własność ziemska.

Czapka Monomacha*** – Czapka Monomacha, Złota Czapka – insygnium wielkich książąt moskiewskich i carów Rosji, pochodzące najprawdopodobniej z końca XIII lub początku XIV wieku

Zmarł**** – nie do końca dokładnie wiadomo w jakich okolicznościach zmarł młody Dymitr

Pertraktacje z bojarami rosyjskimi***** – 27 sierpnia Stanisław Żółkiewski bez konsultacji z Zygmuntem III doprowadził do podpisania ugody z bojarami. Ci w zamian za polską pomoc w usunięciu Dymitra II i oddanie ziem pogranicznych odbitych przez wojska Rzeczypospolitej zgodzili się uznać królewicza Władysława carem, z przyjęciem zastrzeżenia, że jego koronacja miała odbyć się według obrządku prawosławnego. Nowy władca miał też zagwarantować nienaruszalność przywilejów stanów państwa moskiewskiego

Bibliografia:

H. Wisner „Zygmunt III Waza”

J. Besala „Stanisław Żółkiewski”

Z. Wójcik „Historia powszechna XVI-XVII wiek” str. 237-318

Bohun T. „Polacy na Kremlu 1612”

R.Skrynnikov „Iwan Groźny”

R. Skrynnikov „Borys Godunow”

L. Podchorodecki „Wazowie w Polsce”

Social Media Integration by Acurax Wordpress Developers