Historia i Kultura

Stefan Batory, czyli król gloryfikowany przez historiografię.

Postać drugiego króla elekcyjnego w historii Rzeczypospolitej Obojga Narodów kojarzona jest z pozycją silnych rządów, a co za tym idzie Stefan Batory wśród ludzi pojmowany jest jako genialny władca i dowódca. W niniejszym artykule postaram się obiektywnie przedstawić politykę prowadzoną przez władcę z Siedmiogrodu, którego poczynania zostały gloryfikowane, szczególnie w dwudziestoleciu międzywojennym.

             Początek rządów S. Batorego z roku 1576 rozpoczął się od stabilizacji pozycji królewskiej. Batory dążył do zapewnienia spokoju wewnętrznego i zewnętrznego, świadczy o tym fakt pogodzenia się z prymasem Jakubem Uchańskim oraz potwierdzenie prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego.  Pierwszy okres panowania król zmagał się z konfliktem z Gdańskiem, którego mieszkańcy inaczej interpretowali ustrój Rzeczypospolitej. Podkreślali oni federacyjny aspekt ustrojowy, gdzie państwo stanowi równoprawne człony bezpośrednio podlegające monarsze. Król za sprawą kardynała S. Hozjusza i papieża Grzegorza XIII zyskał poparcie, więc w pertraktacjach z Gdańskiem żądał jego demilitaryzacji. W połowie 1577 władca rozpoczął regularną wojnę z Gdańskiem, która zakończyła się rokowaniami pokojowymi.

Obraz Stefana Batorego twórczości Marcina Kobera

            Po utworzeniu Trybunału Koronnego (1578), w aspekcie polityki wewnętrznej, Batory starał się umacniać swoją pozycję poprzez nominacje urzędów. Od tego momentu zaczęły się pierwsze nieporozumienia Batorego ze Zborowskimi, ponieważ król rozdał pieczęć mniejszą i urząd podkanclerzego dla Jana Zamoyskiego, a nie dotychczas popularnemu A. Zborowskiemu. Rozdanie wakansów przyczyniło się do tzw. rządów triumwirów, gdzie rolę marszałka wielkiego koronnego pełnił Andrzej Opaliński, hetmana wielkiego litewskiego Mikołaj Rudy, później Krzysztof Piorun z rodu Radziwiłłów oraz Jan Zamoyski, który został mianowany na kanclerza 1 marca 1578.

            Ze względu na podpisane pakta konwenta, gdzie król zobowiązywał się odebrania ziem zagrabionych przez Rosję, w roku 1578, na rzecz szlachty, Batory uzyskał podatki nadzwyczajne na wyprawę rosyjską. Ze względu na dodatkowe dochody w trakcie kampanii połockiej armia Rzeczpospolitej liczyła 56 tys. wojska. Twierdzę połocką udało się zdobyć 30 sierpnia 1579 roku. Za sprawą tej bardzo drogiej kampanii (liczącej 1,2 mln złotych polskich, co na ówczesne realia było ogromną sumą) udało się zatrzymać Połock w granicach Rzeczypospolitej na następne 200 lat. Ważnym elementem tego zwycięstwa było odcięcie od zaopatrzenia, poprzez Dźwinę, wojsk moskiewskich znajdujących się w Inflantach. Podczas kampanii połockiej zginęła duża liczba koni, dlatego działania Batorego, mimo wysokich kosztów, okazały się sukcesem, który umożliwił dalsze działania zbrojne.

            Kolejny sejm w Warszawie (23 listopada 1579-4 stycznia 1580) uchwalił podatki na wojnę. Zgoda na kolejną wyprawę zbrojną wyszła ze strony konwokacji stanów litewskich, gdzie Batory obiecał utworzenie Trybunału Litewskiego, który powstał w 1581 roku. W czasie narady wojskowej król obrał za następny cel Wielkie Łuki, do których obrano zapomnianą od czasów Jagiellonów drogę przez lasy i bagna. Wielkie Łuki zdobyto 5 września 1580 roku, jak podaje U. Augustyniak Stefan Batory potrafił operować piechotą i artylerią, jednak nie doceniał jazdy, która okazała się nieskuteczna w długotrwałych oblężeniach twierdz. Skuteczną metodą do zakończenia wojny moskiewskiej były najazdy w głąb państwa carów, które rozpraszały siły nieprzyjaciela, z czego sprawę zdawali sobie polscy dowódcy.

            Ostatnią wyprawą, na którą sejm z roku 1581 zgodził się na uchwalenie podatków nadzwyczajnych, była wyprawa na Psków. W lipcu król czekał na pieniądze z poborów dla wojska. Kiedy razem z wojskami polsko-litewskimi wyruszył do Zawołcza, władca zaproponował atak na Nowogród Wielki. Jednak ostateczna decyzja zapadła na Psków aby odciąć armię moskiewską od Inflant i zmusić wroga do walnej bitwy. Ważnym zdarzeniem jakie dokonało się w czasie tej kampanii była nominacja Jana Zamoyskiego na hetmana wielkiego koronnego. Ten rodzaj nominacji stał się niebezpiecznym przełomem w dziejach Rzeczypospolitej, ponieważ po raz pierwszy urząd hetmana został przyznany dożywotnio, co w przyszłości poskutkowało tym, że zdarzały się sytuacje gdzie hetmani byli potężniejsi niż sam władca. Batory na Psków wyprawił 47 tys. wojska oraz czeladź luźną. Była to zbyt duża liczba ludzi aby logistycznie móc ją wyżywić oraz zbyt mała aby szybko przejąć miasto szturmem. Sytuację jaka panowała wśród wojska trafnie opisał ksiądz Jan Piotrowski w swym diariuszu wyprawy „Większa część wojska wymarła, trzecia część chora leży, tym, co zostali, od mrozu nosy, nogi odpadają, ze straży muszą pachołki na wozach zamarzłe, na pół martwe do obozu odwozić”*

Jan Matejko „Batory pod Pskowem”

            Sam król wyjechał spod Pskowa 1 grudnia 1581, panujące nastroje dążyły do podpisania rozejmu pokojowego z Moskwą. Trzytygodniowe pertraktacje zakończyły się rozejmem w Jamie Zapolskim (15 stycznia 1582). Postanowienia w żadnym wypadku nie odzwierciedlały poczynań militarnych wojsk Rzeczypospolitej, ponieważ mimo odzyskania części Inflant i zatrzymania województwa połockiego Batory musiał zwrócić Iwanowi IV nabytki Polski z lat 1580-1582 tj. (Wielkie Łuki, Newel i Woroniec). Na wojnie polsko-moskiewskiej najwięcej zyskała Szwecja, która podpisała trzyletni rozejm z Księstwem Moskiewskim, co doprowadziło do odcięcia Moskwy od Zatoki Fińskiej.

            Jak można zauważyć, wyprawa króla Stefana Batorego na Moskwę nie była spektakularnym czynem, który wstrząsnął całą Europą. Aby określić rządy drugiego króla elekcyjnego należy przyjrzeć się jego polityce wewnętrznej, a raczej jej częstych zaniedbań.

W ostatnich latach rządów monarcha koncentrował swoją uwagę na polityce zagranicznej, pozostawiał przy tym wolną rękę magnatom na rządy wewnętrzne. Szczególnie tę sytuację potrafił wykorzystać Jan Zamoyski, który w ostatnich latach panowania Batorego, dzierżąc urząd kanclerza i hetmana wielkiego koronnego, stał się wicekrólem w Rzeczypospolitej. Poprzez swoje działania stał się znienawidzony wśród innych rodów szlacheckich, przede wszystkim Zborowskich, na których kanclerz wybił swoją karierę.

Jan Styka „Jan Zamoyski na koniu”

            Przełomowym wydarzeniem w polityce wewnętrznej stała się sprawa Samuela Zborowskiego, który posiadał status banity. Zborowski wciągnął się w spisek względem Batorego, dlatego dokonano na nim wyroku śmierci przez ścięcie. Było to jak podaje U. Augustyniak typowe zabójstwo polityczne, dokonane z pogwałceniem prawa. Egzekucja Samuela oburzyła całą opozycję ze Zborowskimi na czele, którzy oskarżyli Batorego o łamanie prawa i tyranię. Poprzez tę decyzję ucierpiało zaufanie szlachty do tronu i senatu, który sprzyjał królowi. Dało to początek postrzegania Rzeczypospolitej jako narzędzie do realizacji własnych celów, które można traktować instrumentalnie.

W ocenie persony Stefana Batorego bezpośrednio po śmierci, król nie cieszył się popularnością. Z jego panowania zapamiętano dążenie do wzmocnienia władzy oraz tyraństwo wobec wyroku na S. Zborowskim. Za życia króla również dbano o propagandę, ponieważ sam król zlecił napisanie pisma Reinholdowi Heidensteinowi, którego celem miało być wychwalanie sukcesów wojskowych w wojnach z Gdańskiem i Moskwą. Panegiryki na króla pisali m. in. Jan Kochanowski oraz Mikołaj Sęp Szarzyński. Główny czas gloryfikacji epoki batoriańskiej przypadł na okres dwudziestolecia międzywojennego przede wszystkim z uwagi na silną władzę i zwycięstwa nad Moskwą. Do takiej nieobiektywnej opinii przyczynili się m. in. A. Śliwiński, H. Mościcki i K. Tyszkowski.

Przypisy:

*Jan Piotrowski, Dziennik wyprawy Stefana Batorego pod Psków, wyd. A. Czuczyński, Kraków 1894, s. 208-209.

Kajetan Goss

Bibliografia:

U. Augustyniak „Historia Polski 1572-1795

J. Besala „Stefan Batory”

L. Boratyński „Stefan Batory i plan ligi przeciw Turkom (1576-1584)”

Social Network Widget by Acurax Small Business Website Designers