Historia i Kultura Publicystyka

Unia w Krewie – spór o inkorporację?

Z tego względu, że dziś, 1. lipca, obchodzimy już 451 rocznicę zawarcia aktu Unii Lubelskiej, która w 1569 roku jako unia realna połączyła oba państwa (Polskę i Litwę) w jedną spójną całość, w Rzeczpospolitą Obojga Narodów chciałbym nieco pomówić o pierwszej unii, zawartej między Polską, a Litwą, która zapoczątkowała proces budowania wzajemnej wspólnoty polsko-litewskiej. Unia ta po dzień dzisiejszy budzi wiele wątpliwości wśród historyków w związku z wyrazem aplicare zawartym w samym akcie.

Na początku objaśnię krótko bezpośrednie powody, które ostatecznie doprowadziły do polsko-litewskich uzgodnień z Krewy. Otóż w związku z Krzyżackimi wyprawami na Litwę w maju 1384 nad Litwą zawisło zagrożenie wojny domowej. Jogaila za wszelką cenę nie chciał dopuścić do tego, aby Zakon Krzyżacki wykorzystał podziały w dynastii litewskiej do zakłócenia jego negocjacji z Polakami, dlatego starał się umocnić sojusz z księciem litewskim Witoldem Kiejstutowiczem. W lipcu 1384 Witold przyjął ofertę Jogaiły i dodał swą pieczęć do aktu krewskiego.

Akt krewski zawarty 14 sierpnia 1385 roku swoją formą nie zawierał wiele postanowień pomimo swojego krótkiego rozmiaru (26 linijek, 560 wyrazów). Główne zobowiązanie jakie wydał Wielki Książę Litewski Jogaila (Jagiełło) dotyczyło wieczystego połączenia ziem litewskich i ruskich z Koroną Królestwa Polskiego: „demum eciam Jagalo dux sepe dictus promittit Terras suas Litvanie et Rusie Corone Regni Polonie perpetuo aplicare”. Jedno słowo w akcie applicare przez XIX wiecznych historyków tłumaczone było jako incorporare oznaczające inkorporację. Dlatego w historiografii utrwalił się frazes „Unii krewskiej” oznaczającego inkorporację Litwy do Polski, a co za tym idzie likwidacji państwa litewskiego. Przez nacjonalistycznych historyków litewskich Jogaila uważany był za zdrajcę narodu litewskiego po przez wydanie aktu unii. Oskarżano go również o rzekome ludobójstwo Litwinów.

„Chrzest Litwy” – Jan Matejko / pl.wikipedia.org

Aby dobrze zrozumieć na czym polegał charakter Aktu krewskiego należy traktować go jako pewnego rodzaju akt przedślubny Jogaili i Jadwigi, który zgodnie z obietnicą doprowadził do chrztu Litwy i koronacji Jogaili. Jednak słowo applicare, które mogło oznaczać inkorporację, tak naprawdę nie inkorporowało Wielkiego Księstwa Litewskiego do Korony Królestwa Polskiego. Połączenie wydawałoby się dwóch suwerennych państw (Polski i Litwy) nie było do końca jasne. Wielkie Księstwo Litewskie obejmujące ogromne tereny w przeciwieństwie do Polski nie było państwem unitarnym, lecz podzielonym. Ludność litewska stanowiła mniejszość na tych terenach, głownie zamieszkując tereny Auksztoty (głównym rodem dominującym była dynastia Giedyminowiczów), natomiast większością była ludność rosyjska mieszcząca się na terenach na południe od Auksztoty tzw. Litwy właściwej. W II połowie XIV wieku język litewski był jedynie językiem mówionym, dopiero w późniejszych latach zaczął być językiem pisanym. Ważną kwestią jest to, że pod względem prawnym Litwę dzieliła ogromna przepaść w porównaniu do Polski.

W celu głębszej analizy tematu Aktu krewskiego musimy przetłumaczyć sobie co oznaczało sformułowanie aplicare do zapisanego Corona Regni. W czasach zawarcia porozumienia w Krewie polscy panowie zdawali sobie sprawę z rozróżnienia terminów: corona regni a corona regnum. Ten pierwszy oznaczał wspólnotę państwową, natomiast drugi przypisywany był do „Królestwa Polskiego”. Jak wiemy w wyżej omawianym akcie nie było sformułowania corona regnum, lecz corona regni, co definitywnie oznacza, że Jogaila w Krewie obiecywał przyłączyć swoje ziemie litewskie i ruskie do wspólnoty corona regni Poloniae, a nie do regnum.

Akt unii krewskiej z 14 sierpnia 1385 r. / pl.wikipedia.org

Reasumując pierwsza unia Polski z Litwą zawarta w Krewie nie inkorporowała państwa Litewskiego do Korony Królestwa Polskiego, lecz do wspólnoty państwowej, która przez ówczesnych Polaków odbierana była jako bardzo ważne wydarzenie, które było wyrazem autentycznej wiary w korzyści płynące z porozumienia między Polską a Litwą. Jak przekonuje Stephen C. Rowell akt krewski był najzwyklejszym dokumentem dyplomatycznym swoich czasów aczkolwiek w swojej formie był bardzo trwały.

Osobiście uważam, że zawarta w 1385 roku Unia w Krewie zapoczątkowała powolny proces budowania wzajemnej wspólnoty między Polską a Litwą, który zwieńczony został właśnie pierwszą unią realną w 1569 roku w Lublinie, która połączyła Litwę i Polskę w jedna całość.

Kajetan Goss

Bibliografia:

Robert Frost „Oksfordzka historia unii polsko-litewskiej, tom I powstanie i rozwój 1385-1569” Poznań 2018

Feliks Koneczny Jagiello i Witold, Lwów 1893

Stanisław Kutrzeba Unia Polski z Litwą, Kraków 1914

Stephen C. Rowell, Krevos aktas

Animated Social Media Icons by Acurax Responsive Web Designing Company