Historia i Kultura Publicystyka

Zwycięstwo przez różaniec, czyli historia bitwy pod Lepanto

Już lada chwila nadejdzie październik, a więc dla katolików jest to miesiąc, w którym Kościół szczególną uwagę poświęca różańcowi świętemu. W tymże miesiącu, a dokładniej 7 października obchodzone jest święto Matki Boskiej Różańcowej. Tak jak nikt (nawet niekatolicy) nie mają wątpliwości dlaczego obchodzone są święta Bożego Narodzenia, czy Wielkiej Nocy, tak chyba niezbyt wiele osób wie dlaczego akurat w tym czasie katolicy najszczególniej odmawiają różaniec i obchodzą wspomniane święto. W poniższym artykule zostanie przedstawiona historia powstania tegoż święta, której korzenie są wojenne, a tym samym naprawdę interesujące.

Tło historyczne bitwy
Właściwie cały XVI wiek to okres wielkiego rozkwitu i dominacji Imperium Osmańskiego w Europie i na Bliskim Wschodzie. Wtedy państwo to rozciągało się od terenów należących do dzisiejszej Algierii, przez Egipt i część płw. Arabskiego, aż po Azję Mniejszą, Bałkany oraz Węgry. Nie można się zresztą dziwić tak wielkiej potędze Turków, których władcą jeszcze na kilka lat przed omawianą w tym artykule bitwą pod Lepanto był sam Sulejman Wspaniały.

Imperium Osmańskie (1566) – państwo tureckie na Bliskim Wschodzie, założone  przez Turków osmańskich, jedno z plemion tureckich.
Imperium Osmańskie w ostatnim roku panowania Sulejmana Wspaniałego / www.techpedia.pl


Selim II – następca Sulejmana – otrzymał więc w spadku kraj niezwykle silny, który był gotów jak nigdy do starcia z największymi krajami chrześcijańskiej Europy, a nowy sułtan zamierzał to wykorzystać; a właściwie to jego ministrowie na czele z wielkim wezyrem – Sokollu Mehmedem Paszą, którym sułtan powierzył faktyczne władanie w państwie. Mimo to rządy nowego sułtana nie mogły się obyć bez militarnej ekspansji, która rozpoczęła się w 1570 r. zajęciem jednego z ostatnich nietureckich terytoriów we wschodniej części Morza Śródziemnego, a mianowicie Cypru, który należał do Republiki Weneckiej. Niestety oprócz militarnej inwazji Turcy dokonali rzezi w cypyjskiej Nikozji, w której wymordowali 20 000 chrześcijan, a ponadto obdarli oni ze skóry gubernatora Nikozji – Antonia Bragadina.


Chrześcijańska Europa oprócz strachu przed czysto militarną potęgą Imperium Osmańskiego strwożyła się także na wieść o tak okrutnym podboju Cypru, w tym także w osobie samego zwierzchnika Kościoła katolickiego – papieża Piusa V. To właśnie on zawiązał pierwszą w historii Ligę Świętą, w której skład, oprócz Państwa Kościelnego, weszły: Hiszpania, Wenecja, Genua, Księstwo Sabaudii-Piemontu, a także Zakon Kawalerów Maltańskich. Liga Święta powstała dokładnie 25 maja 1571 r. Co ciekawe traktat ustalał wysokość ponoszonych kosztów wojennych przez poszczególnych sygnatariuszy, a także dzielił tereny Turcji, które miałyby ewentualnie przypaść poszczególnym krajom. Tym samym Hiszpania miałaby otrzymać Algierię, Tunis i Trypolitanię, z kolei Wenecja miała odzyskać utracony Cypr, wyspy na Morzu Egejskim oraz kilka portów w Grecji, Dalmacji i Albanii.

Decydujące starcie
Bitwa pod Lepanto była niezwykle ważna z perspektywy chrześcijańskiej Europy. Gdyby wtedy Liga Święta poniosła klęskę, to Turcy w przyszłości mogliby kontynuować swoją ekspansję. Jednak tak się nie stało, dlatego też warto lepiej poznać to niezwykle ważne wydarzenie w dziejach.


Co ciekawe bitwa pod Lepanto mogłaby się wcale nie odbyć 7 października i niekoniecznie pod Lepanto, bo dowódcy obu flot byli zaskoczeni, że akurat się zetknęli, dlatego w obu sztabach debatowano czy należy walczyć teraz, czy też w innym momencie. No właśnie, a kto przewodził tym flotom i jak liczne one były? A więc na czele Ligi Świętej stanął hiszpański książę – Don Juan d’Austria, który był nieślubnym synem cesarza Karola V. Pod swoim dowództwem miał aż 316 okrętów, na których znajdowało się ok. 30 tys. żołnierzy wraz z 50 tysiącami marynarzy i wioślarzy. Na pokładach statków znajdowało się ponad 1800 dział, ale nie brakowało także arkebuzów, czy muszkietów. Z kolei Turcy wystawili 286 galer i galeotów z 13 tysiącami marynarzy, 34 tysiącami żołnierzy, 41 tysiącami galerników i 750 działami. Tymi potężnymi siłami dowodził pasza Ułudż Ali. Jak podaje Andrzej Solak w książce pt. „Rycerze Chrystusa. Zakony rycerskie i ich wojny” po rozwinięciu szyku przez obie armady front walki miał szerokość aż 4 mil morskich, czyli blisko 7,5 km. Wspomniany autor przytacza też ciekawą ocenę, w której stwierdza się, że aż 70% galer wojennych, które ówcześnie pływały po Morzu Śródziemnym, starło się ze sobą właśnie nieopodal Lepanto.


A jakie były te okręty? Zacznijmy może od największych, czyli od galeasów. Statki te dochodziły do 80 metrów długości oraz 16 m szerokości. Obok wioseł napęd stanowiły 3 maszty ożaglowania łacińskiego. Artyleria tych wielkich okrętów dochodziła nawet do 60 dział. Ciężkie działa (30-40) umieszczano na nadbudówkach rufowej i dziobowej. Na śródokręciu ustawiano jedynie lekkie działa – stąd galeasy nie prowadziły głównego ognia burtami, jak to czyniły fregaty, czy liniowce. Załoga sięgała 700 ludzi, w tym około 400 wioślarzy umieszczonych pod pokładem (na jedno wiosło przypadało ich 5-8).

Galeas – Wikipedia, wolna encyklopedia
XVI-wieczny galeas / pl.wikipedia.org


Galery z kolei były najpopularniejszymi statkami na Morzu Śródziemnym. Galera chrześcijańska miała 40 – 50 metrów długości, ożaglowanie łacińskie i od 16 do 25 par wioseł. Z reguły na takiej jednostce znajdowało się od 3 do 8 dział.


Oprócz strony militarnej na pewno nie zawiodła warstwa graficzna. Flagowa galera paszy Alego płynęła pod białą banderą z wyhaftowanymi na niej wersetami z koranu. Z kolei ta należąca do chrześcijan posiadała wielką, białą chorągiew z ukrzyżowanym Jezusem. Dzieło to było darem od samego papieża Piusa V. Warto też dodać, że na statku znajdowała się kopia cudownego obrazu Matki Bożej z Gwadelupy, który został dotknięty tilmą św. Juana Diego. To nie jednak nie piękne chorągwie, czy obrazy, ale modlitwy różańcowe grały tutaj „główną rolę”. Przed bitwą na każdym okręcie Ligi odmówiono modlitwę różańcową, a także i w Rzymie w bazylice Santa Maria Sopra Minerva Ojciec Święty wraz z duchownymi i świeckimi modlił się w intencji zwycięstwa nad muzułmanami.


Bitwa rozpoczęła się rankiem 7 października i szczęśliwie dla chrześcijan to im sprzyjał wiatr. Największe statki chrześcijan – galeasy – brały czynny udział jedynie w początkowej części bitwy przez swoją słabą sterowność i zwrotność. Największe znaczenie w drugiej części bitwy miały pojedynki poszczególnych okrętów. O samej bitwie i jej przebiegu można by pisać naprawdę wiele, jednak lepiej chociażby skupić się na niezwykłej postawie małej floty, jaką wystawili Kawalerowie Maltańscy, składającej się zaledwie z 3 statków. Udało im się uszkodzić, bądź zniszczyć aż 21 statków nieprzyjaciela, a przy okazji związać walką siły tureckie, które zostały oskrzydlone przez flotę Hiszpanów i Genueńczyków. Niestety ceną za to poświęcenie była śmierć 300 braci zakonnych, a uratować zdołano jedynie 2 ciężko rannych rycerzy i kapelana. W ostatecznym rozrachunku Turcy stracili około 200 okrętów, z czego większość z nich została przejęta na użytek chrześcijan. W bitwie zginęło kilkanaście tysięcy żołnierzy imperium, a kolejne 8 tys. trafiło do niewoli. Natomiast „giaurom” udało się uwolnić kilkanaście tysięcy własnych wioślarzy, choć w bitwie zginęło kilka tysięcy ludzi będących pod dowództwem księcia Don Juana D’Austria oraz stracono 17 okrętów.

Jak się więc okazuje bitwa pod Lepanto jest jak do tej pory najkrwawszą w dziejach bitwą morską. Dla porównania pod Trafalgarem zginęło ok. 3 tysięcy ludzi, a w bitwie o Midway ok. 4 tys.

Battle of Lepanto | History, Combatants, Location, Significance, & Facts |  Britannica
Bitwa pod Lepanto – autor nieznany / https://www.britannica.com/event/Battle-of-Lepanto


Skutki bitwy i ciekawostki
O fakcie ustanowienia święta Matki Boskiej Zwycięskiej (dziś Różańcowej) można już było dowiedzieć się na początku artykułu, natomiast warto wspomnieć, że sam papież argumentował to tak:


„Pragniemy szczególnie, aby nigdy nie zostało zapomniane wielkie zwycięstwo uzyskane od Boga przez zasługi i w stawiennictwo Najświętszej Maryi Panny w dniu 7 października 1571 r., odniesione w walce przeciw Turkom, nieprzyjaciołom wiary katolickiej.”

Pius V – Wikipedia, wolna encyklopedia
Papież Pius V / pl.wikipedia.org

Mimo, że zwycięstwo to było ogromnie istotne, to chyba można pokusić się o stwierdzenie, że w bliższej perspektywie nie przyniosło ono chrześcijanom zbyt wiele. Przecież głównym celem Ligi Świętej miało być odbicie Cypru, co jednak się nie powiodło. W osiągnięciu lepszych rezultatów przeszkodziło chociażby powstanie Republiki Zjednoczonych Prowincji (dzisiejszej Holandii). Z drugiej jednak strony tak sromotna klęska Turków spowodowała to, że nie mogli oni dalej konkurować z Portugalią o wpływy na Oceanie Indyjskim, co równało się zablokowaniu możliwości ekspansji Turcji w dalszych kierunkach.

Z ciekawostek rzeczą wartą uwagi jest cyniczna odpowiedź wielkiego wezyra na klęskę pod Lepanto:

„Chce Pan dowiedzieć się o wrażeniu po bitwie koło Inebathi. Odebraniem Cypru odcięliśmy wasze ramię, gdy wy spaleniem naszej floty ostrzygliście nam brody. Odcięte ramię nie odrośnie, ostrzyżona broda odrośnie i to gęstsza.”

Inną ciekawostką jest fakt, że udział w bitwie wziął znany autor „Don Kichota” – Miguel de Cervantes. Podczas bitwy został 2 razy postrzelony w pierś, a jego lewa ręka została zdruzgotana i do końca życia pozostawała niesprawna. Batalię jednak podsumował chyba optymistycznymi słowami:

„Chrześcijanie, którzy tam zginęli, byli nawet szczęśliwsi od tych, którzy pozostali przy życiu jako zwycięzcy.”

Rafał Bartosiewicz

Bibliografia:

A. Cieślak „7.10.2017 – Bitwa pod Lepanto 1571” (https://fmsm.pl/7-10-2017-bitwa-pod-lepanto-1571/)

A. Solak „Rycerze Chrystusa. Zakony rycerskie i ich wojny”, Kraków 2017

Inne źródło:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Galeas

Customized Social Media Icons from Acurax Digital Marketing Agency